Τρίτη, 7 Ιουλίου 2015

Ομήρου Ιλιάδα "Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα"

Η Ιλιάδα (Ιλιάς) είναι ένα από τα ομηρικά έπη, μαζί με την Οδύσσεια και σώζεται ολόκληρη στις μέρες μας. Η σύνθεσή της, που κατά την παράδοση έγινε από τον Όμηρο, τοποθετείται στον 8ο αιώνα π.Χ. και βασίζεται στην παράδοση προφορικής σύνθεσης και απαγγελίας ηρωικών ποιημάτων που είχε αναπτυχθεί τους προηγούμενους αιώνες. Το ποίημα, που περιγράφει κάποια γεγονότα του δέκατου και τελευταίου χρόνου της πολιορκίας της Τροίας (Ιλίου) από τους Έλληνες (Αχαιοί ή Αργείοι ή Δαναοί στο έπος), είναι γραμμένο σε δακτυλικό (ή ηρωικό) εξάμετρο σε μια έντεχνη ποιητική γλώσσα. αποτελείται από 15.693 στίχους.


 

Υπεύθυνος: Επιμέλεια αφιερώματος Διονύσης Ν. Μουσμούτης
Από τον Σ.Ν. Φιλιππίδη*

ΣΥΜΦΩΝΑ με τις ιστορίες λογοτεχνίας, πρώτο ιστορικό μυθιστόρημα θεωρείται το Waverley (1814) του Walter Scott.

Ο Σκοτ έγραψε κάτω από την επίδραση της ιστοριογραφίας (1762) του φιλόσοφου David Hume, ο οποίος επιχείρησε να περιγράψει το ίδιο γεγονός μέσα από τις διαφορετικές όψεις του των ποικίλων γραπτών πηγών, και να συμπεριλάβει και μια έκθεση των ηθών (manners) και οικονομικών δεδομένων παράλληλα με την έκθεση των πολεμικών πεπραγμένων.

ΩΣΤΟΣΟ, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η Ιλιάδα είναι το πρώτο ιστορικό μυθιστόρημα του δυτικού πολιτισμού. Εκεί μέσα βρίσκεται, αφ' ενός, η εξιστόρηση της πολιορκίας της Τροίας από τους Αχαιούς, και αφ' ετέρου, η αναπαράσταση των συναισθημάτων, σκέψεων, λόγων και πράξεων των εμπλεκόμενων χαρακτήρων· εν ολίγοις η Ιλιάδα αποτελεί την πρώτη εμφάνιση διήγησης που εν μέρει ανήκει στην περιοχή της Ιστορίας και εν μέρει σε αυτήν του «πλασματικού». Τον όρο «πλασματικόν» (ή «δραματικόν») χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι και οι βυζαντινοί κριτικοί για να χαρακτηρίσουν εκείνα τα κείμενα, όπως τραγωδίες ή μυθιστορήματα, των οποίων την υπόθεση αποτελούσαν επινοημένα συμβάντα. (Οι αρχαίοι ιστορικοί έγραφαν με έναν τρόπο που είναι πλησιέστερος προς το μυθιστόρημα παρά στη σύγχρονη ιστοριογραφία.)

ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ αυτό άρθρο στόχος μου είναι να θίξω προβλήματα που ενέχει η χρήση του όρου «ιστορικό μυθιστόρημα». Στα νεοελληνικά η ίδια η ορολογία συμβάλλει στη σύγχυση: ο όρος «μυθ-ιστόρημα» περιέχει το «ιστόρημα», λέξη που, ενώ ανακαλεί την «ιστορία», σημαίνει «διήγηση». Στο πρώιμο νεοελληνικό κείμενο Ερωτος αποτελέσματα (1809) ο συγγραφέας του Προλόγου Κωνσταντίνος Κουσκουρέλης χρησιμοποιεί τον όρο «ρωμάντζο», που είναι μεταγραφή του γαλλικού roman. Ο ίδιος όρος, «ρομάντζο», επαναχρησιμοποιείται τον επόμενο αιώνα (1933) από έναν θεωρητικό, τον Πηνιατόγλου, ο οποίος ήταν ενήμερος των σύγχρονών του ευρωπαϊκών εξελίξεων στη λογοτεχνία. Ο Κοραής όμως χρησιμοποίησε ήδη το 1791 τον όρο «μυθιστορία» ως ελληνική απόδοση του γαλλικού. Ο όρος επικράτησε για ένα διάστημα, αλλά κατόπιν ξεχάστηκε. Ο Πρεβελάκης έδωσε τον υπότιτλο «μυθιστορία» στην τριλογία του Κρητικού: από τους τρεις λοιπόν ταυτόσημους όρους -μυθιστορία, ρομάντζο, μυθιστόρημα- ο πρώτος αποτέλεσε πρόσφατα μονολεκτική απόδοση του όρου «ιστορικό μυθιστόρημα».

ΑΛΗΘΕΙΑ, τι ακριβώς είδος μυθιστορήματος είναι το ιστορικό; Ο Richard Humphrey το ορίζει ως εξής: πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, του οποίου ο στόχος είναι μάλλον να περιγράψει μια κοινωνία σε μια παρελθούσα εποχή· η ιστορική αναπαράσταση σε αυτό δεν ακολουθεί τη χρονολογική εξέλιξη των γεγονότων (όπως συμβαίνει με την ιστοριογραφία), αλλά μάλλον παρέχει μια αναπαράσταση σε εύρος μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου· εξαιτίας ακριβώς του εύρους η αιτιολογία για τα συμβάντα δεν είναι μονοδιάστατη, αλλά πολυσχιδής και πολυεπίπεδη (μέσα από δευτερεύουσες πλοκές κυρίως), έτσι ώστε να αναπαριστάται η πολυπλοκότητα του πραγματικού, ενώ σε ένα ιστορικό διήγημα η μοίρα ή η τύχη παρουσιάζονται ως μοναδική αιτιολόγηση.

ΑΛΛΑ ας δούμε τι συμβαίνει στην πράξη. Δεν θα αναφερθώ σε παλαιότερα μυθιστορήματα, όπως η Ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως (1852) του Ξένου ή ο Κατσαντώνης (1860) του Ράμφου, τα οποία θα μπορούσε κανείς να τα εξετάσει κάτω από το πρίσμα του Humphrey. Τα κριτήρια του Humphrey ισχύουν και για μια κατηγορία ιστορικών διηγημάτων γραμμένων από συγγραφείς της γενιάς του 1880, τα οποία επίσης διαδραματίζονται στην Επανάσταση του 1821: λόγου χάριν, 8 διηγήματα του Καρκαβίτσα, από τα οποία τα γνωστότερα Σπαθόγιαννος (1887), Η Πατρίδα (1893) και Η Θυσία αναφέρονται στο Μεσολόγγι, ή οι διηγήσεις και τα διηγήματα Μεγάλα χρόνια (1913, 1930) και Τα Παλικάρια τα παλιά (1931) του Βλαχογιάννη· σχεδόν σε όλα αυτά τα αφηγήματα η πρόθεση του κειμένου είναι η αναπαράσταση όχι του παρελθόντος, αλλά της επιλογής του θανάτου ως αποτελέσματος της αγάπης για την πατρίδα.
ΚΑΙ ΠΩΣ θα ορίσουμε την περιοχή του ιστορικού μυθιστορήματος; Εάν σε αυτά τα διηγήματα το ιστορικό γεγονός αποτελεί αφορμή για να αναπαρασταθεί μια ανθρώπινη κατάσταση, πώς θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε την περιοχή αυτή σε πιο πρόσφατα λογοτεχνικά κείμενα; Η ένταξη της τριλογίας Το Χρονικό μιας Σταυροφορίας (1958) του Ρούφου ή του δίτομου Νύχτες και αυγές (1963) του Αλεξανδρόπουλου στο ιστορικό μυθιστόρημα φαίνεται να μην παρουσιάζει προβλήματα. Πού θα εντάξουμε όμως τη μεταχεμινγουεϊανή αφήγηση του Βαλτινού στην Κάθοδο των εννιά (1963); Δεν είναι πάλι μια αναπαράσταση του ανθρώπινου δράματος, όταν όλη η αφήγηση είναι η οδυνηρή πορεία μιας χούφτας ανθρώπων, οι οποίοι αποφεύγουν συνεχώς τον εχθρό; Είναι αυτός ο εχθρός αναπαράσταση συγκεκριμένων ιστορικών προσώπων, έστω ως ομάδας, ή μάλλον μοιάζει με το στυγνό απρόσωπο πρόσωπο του επαπειλούμενου θανάτου, της μοίρας; Και για να οδηγήσουμε τον προβληματισμό στο άκρο του: θα εντάξουμε το Κιβώτιο (1975) του Αλεξάνδρου στα ιστορικά μυθιστορήματα; Μήπως το μετακαφκικό αυτό μυθιστόρημα δεν απηχεί την πολιτική δίωξη και συκοφαντία που ταλάνισαν τόσους ιδεολόγους και μη, μια πραγματικότητα της Εμφυλιακής και Μετεμφυλιακής Ελλάδας; Αυτό είναι κατεξοχήν ιστορικό μυθιστόρημα, θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει κανείς. Και όμως, είναι παράλληλα ένα κείμενο που ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις, όπου η ιδεολογία (πολιτική, θρησκευτική) γίνεται ένας άτεγκτος μηχανισμός διαστρέβλωσης της όρασης και της συνεπαγόμενης καταπίεσης των αντιφρονούντων, ή όπου ό,τι παριστάνεται ως το απόλυτο ιδεολογικό κατασκεύασμα που εξηγεί τα πάντα και δίνει νόημα στον κόσμο, είναι στην πραγματικότητα το απόλυτο Αδειο.

*Ο Σ.Ν. Φιλιππίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης.



Πηγές :         
www.wikipedia.gr -the free encyclopedia 
            http://www.kastaniotis.com/
         http://www.evripidis.gr

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλούμε αφήστε το σχολιό σας :

Εμφανιζόμενη ανάρτηση

ΑΠΟ ΜΕΣΑ ΠΕΘΑΜΕΝΟΙ

Προσωπική άποψη/επιμέλεια: Δελλή Χαρά Υποκινούμενη από ένστικτο και μόνο, υπέκυψα πάλι στην “πρωτοδοκιμαζόμενη” πένα ενός νεαρο...

Disqus Shortname